دیدگاههای موجود در مورد روابط ایران و روسیه
اين استاد دانشگاه ديدگاههاي موجود در ايران در خصوص رابطه با روسيه را به سه دستة كلي تقسيم و در خصوص آنها اظهار داشت؛ «نگاه اول، کاملاً بدبینانه است و هواداران آن با استناد به تاریخ روابط دو كشور و قراردادهای ترکمانچای و گلستان در گذشته و عدم اجرای تعهدات روسیه در قبال ایران در حال حاضر از جمله در مورد نیروگاه بوشهر، موشکهای اس 300 و ...، مسكو را شریکي غیرقابل اعتماد میدانند. در اين ديدگاه برخی مشکلات ایران، ناشی از روابط با روسیه فرض و تهران مهرهای دانسته ميشود كه روسیه در روابط بينالملل با آن بازي میکند».
به تأكيد دكتر سنايي؛ «نگاه دوم کاملاً خوشبینانه است و طي آن با تأكيد بر روابط صمیمانه گذشته، روسیه شریکي استراتژیک فرض ميشود. از نظر طرفداران اين ديدگاه، در سال 1991 و با فروپاشی شوروی، یخهای روابط دو کشور آب شد و سطح روابط به حدي رسيد كه در 400 گذشته سابقه نداشت. در اين شرايط، روسیه حامی ایران در مجامع بینالمللی شد و بسیاری از تکنولوژیهای پيشرفته را که غرب در اختیار ایران قرار نمیداد، به تهران ارائه كرد. به تأكيد آنها، دو کشور در شرايط حاضر نيز ملاحظات یکدیگر را در منطقه لحاظ میکنند و اگر مشکلاتی در روابط دو کشور وجود دارد، به دلیل مسائل مدیریتی است و اين مشكلات با تصحیح روندهای مديريتي قابل رفع است. در همين زمينه آنها تصريح ميكنند كه مثلاً اگر در مورد مساله خزر مدیریت بهتری صورت گیرد، میتوان به نتایج بهتری دست یافت. روسیه کشور قدرتمندی است و تا جایی که توانسته در مورد ایران مقاومت کرده و باید با دیپلماسی روسی بيشتر آشنا شد».
رئيس مؤسسة ايراس با اشاره به اينكه نگاه سوم، نگاهي ميانه و بر اين باور است كه روابط ايران با روسيه بيشتر داراي ابعاد سياسي است تصريح كرد؛ «از اين منظر، اگر قدري واقعبينانهتر به روابط نگاه كنيم، متوجه خواهيم شد كه نبايد به صورت كلي در مورد روابط دو كشور اظهارنظر كرد. هر دو کشور به دنبال تامین منافع ملی خود هستند و سياستمداران تهران به خوبي به نقش و اهمیت روسیه واقفند و بر همين اساس، در معادلات کلی تصمیم ایران مترتب بر همکاری گسترده با روسیه است. به تأكيد طرفداران اين ديدگاه، حتي به فرض اين كه روسيه ابرقدرت و عضو شوراي امنيت سازمان ملل نباشد، باز هم كشور بزرگ منطقه و واجد موقعيت ژئوپوليتيكي و ژئواكونوميكي قابل ملاحظه است، لذا همكاري با اين كشور ضروري است. بنابراين، اگر بنا بر تنوع هم در سياست خارجي باشد، مسكو يكي از شركاي بزرگ تهران خواهد بود».
«افزون بر اين، در اين ديدگاه تاكيد بر آن است كه از سه سطح بينالملل، منطقهاي و دوجانبة روابط، سطح بينالملل در روابط تهران و مسكو از اهميت بيشتري برخودرار است و بُعد منطقهاي و دوجانبه در وهلههاي بعدي قرار ميگيرند. يعني حتي در سطح دوجانبه نيز آن بخش از همكاريها كه داراي بُعد امنيت بينالملل است، اهميت دارد. به همين دليل گفته ميشود روابط بين ايران با روسيه بسيار جنبه امنيتي پيدا كرده است. لذا، اين رويكرد معتقد است كه بايد اين اولويتها بر عكس شده و روابط ايران و روسيه گسترش يابد».
به اظهار دكتر سنايي؛ «هماكنون نيز با كمال تاسف، در حالي كه تركيه رقيب و ايران دوست روسيه است، اما حجم مبادلات تهران با مسكو در حوزة اقتصادي به هيچ وجه راضيكننده نيست. ميزان مبادلات ايران با روسيه هماكنون حداكثر 4 ميليارد دلار است، اما اين حجم ميان روسيه و تركيه رقمي بالغ بر 40 ميليارد دلار را تشكيل ميدهد. تبادلات اقتصادي براي ثبات در روابط دو كشور و گسترش تعاملات دوجانبه مهم است. به تصريح اين ديدگاه؛ بايد روابط دوجانبه را گسترش داد و به ملاحظات موجود در سياست خارجي دو كشور نيز توجه كرد. در اين راستا نبايد به روسيه به عنوان كشوري غيرقابل اعتماد و يا شريكي استراتژيكي نگريست كه ميتوان در همة زمينهها به آن تكيه كرد. در روابط بينالملل بايد عملگرايانه رفتار كرد، چرا كه در همكاري بين دو كشور منافعي وجود دارد و بايد تلاش شود كه اين منافع درسطحي دوجانبه افزايش يابد».
سه نكته در باب روابط تهران- مسكو
دكتر سنايي با اشاره به اينكه در باب روابط ايران و روسيه بايد به سه نكته توجه كرد، نكتة اول را عبارت از اين دانست كه؛ «بسیاری از تحلیلها در ایران مبتنی بر تئوری و فضای جنگ سرد است و اين در حالي است كه سیاست مسكو، نه بر قواعد جنگ سرد، بلكه بر شرایط جدید مبتني است. سیاست خارجی روسیه ایدئولوژیک نيز نبوده و عملگرا است. اين موضوع در سند امنيت ملي روسيه و ساير اسناد سياست خارجي اين كشور تأكيد شده و پوتین و لاوروف نيز در سخنان خود بارها به اين موضوع اشاره کردهاند که مسكو بر اساس منافع ملی خود عمل میکند».
نمايندة مردم نهاوند در مجلس شوراي اسلامي در تشريح نكتة دوم اظهار داشت؛ «تصور ما از روسیه فعلی باید واقع بینانه باشد. روسیه فعلي، شوروی دوران جنگ سرد نیست که بتواند يا بخواهد در عرصه بینالملل مانع اخذ تصمیماتي شود. در حال حاضر روسیه در عرصه بینالملل نقش تعدیلکننده دارد. لذا نباید گفت كه روسیه یا شریک، همکار و پیرو غرب است و یا باید جلوی آن بایستد. روسیه و چین امروزی در عرصه بینالملل سياست مشارکت و مقاومت را توأمان پيگيري ميكنند. تز سياست خارجي روسيه در رابطه با ايران نيز تز مشاركت و مقاومت است. اما بايد دقت داشت كه ظرف مقاومت مسكو، محدود است، به اين عبارت كه مقاومت ميكند، اما ميزان مقاومتش محدود است».
ايشان در توضيح نكتة سوم تأكيد كرد كه؛ «روسيه در سياست خارجي خود اولويتهاي فراواني دارد كه يكي از آنها ايران است. لذا بايد به اين مهم توجه كرد كه روسيه، اولویتهای مهمتری از ايران نیز دارد. به عنوان مثال در اسناد و كتابهايي كه در مورد سياست خارجي روسيه منتشر ميشود، فصلهاي آخر به موضوع ايران اختصاص داده ميشود. اين موضوع، مسئلة آشكاري است و سياستمداران روسيه نيز بارها به اين موضوع اشاره كردهاند».
دكتر سنايي متذكر شد«بايد به اين موضوع نيز توجه كرد كه هرچند پتانسيلهاي استراتژيك روسيه بسيار بالاست و در اين حوزه در عرصة بينالملل صداهايي براي شنيدن دارد، اما وضع اقتصادي اين كشور اين گونه نيست. ميزان توليد ناخالص داخلي روسيه حدود 5/2 درصد توليد ناخالص دنيا است، بنابراين در زمان موضعگيري به جايگاه خود توجه دارد. شايان يادآوري است كه هرچند جايگاه روسيه طي 10 سال اخير ارتقاء مشهودي يافته، اما هماكنون نيز بر اساس جايگاه واقعي خود اقدام ميكند. پوتين زماني كه به قدرت رسيد، هدف روسيه طي 10 سال آتي را دستيابي به جايگاه اقتصادي آخرين كشور در ليست كشورهاي اروپايي غربي يعني پرتقال اعلام كرد. اما اکنون دوره جنگ سرد و دوره انتقالی پس از آن (نظم نوین) طی شده است. در حال حاضر نظام بينالملل در يك دورة انتقالي قرار دارد و به همين واسطه جایگاه کشورها در آن مشخص نیست. در اين وضعيت بسیاری از کشورها در حال تلاش برای ارتقاء موقعيت خود در ترتيبات بينالمللي بوده و کشورهای صاحب سلاح هستهای نيز در حال افزایش هستند».
تحول در روابط روسیه و آمریکا
رئيس مؤسسه مطالعات «ايران و اوراسيا» در تشريح تعاملات موجود ميان روسيه و امريكا تصريح كرد؛ «اگر موضعگيريهاي باراك اوباما و تأكيد او بر اينكه به دنبال گفتوگو و تغيير است را مورد مداقه قرار دهيم با يك منحني و اين سوال مواجه ميشويم كه آيا ساختارهاي سياسي و حزبي در آمريكا اجازة تغيير را خواهند داد و يا خواسته خود را به اوباما تحميل ميكنند؟ پاسخ اين سوال به ويژه پس از اعطاء تعجببرانگيز جايزة صلح نوبل به اوباما قابل تأملتر به نظر ميرسد! واقع امر نيز آن است كه عملكرد يك ساله اوباما براي اعطاء اين جايزه به او اقدامي عجيب و ضربهاي به جايزه صلح نوبل بود. در باب روابط مسكو و واشنگتن بايد خاطر نشان شد كه بحث تغيير در اين روابط كما و بيش حادث شده است. روابط روسيه و آمريكا دورههاي مختلفي را تجربه كرده و اوباما در حالي به قدرت رسيد كه اين روابط در وضعيت تقابلي شديدي قرار داشت. زير اين شرايط، اوباما طي پيامهايي به مدويديف بر عزم خود براي «ريسِت» روابط تأكيد كرد. معتقدم اين «ازسرگيري» روابط تا حدي اتفاق افتاده و بايد منافع مشترك و متضاد دو كشور به صورت دقيقتري مورد بررسي قرار گيرد».
دكتر سنايي با طرح اين سئوال كه منافع حیاتی آمریکا و روسیه كدامند؟ و بازی آنها چگونه خواهد بود؟، روابط اين دو كشور را در دورههاي مختلف مشتمل بر طيف مختلفي از مشارکت تا تقابل دانست و در اين خصوص اظهار داشت؛ «موضوع استقرار سپر دفاع موشکی امريكا در اروپاي شرقي باعث وخامت روابط شد و اين وضعيت با جنگ قفقاز به اوج خود رسيد. اما بايد به اين نكته توجه داشت كه در روابط دو كشور نوعي وابستگي متقابل منفي حكمفرما است. به اين معنا كه هرچند روسيه و آمريكا به هم نيازمندند، اما اين وابستگي در روابط دوجانبه مصداق ندارد. در اين ميان، چين و آمريكا در روابط خود داراي نوعي وابستگي مثبت هستند، چرا كه حجم مبادلات آنها در حوزة اقتصادي قابل ملاحظه است. اين در حالي است كه روسيه و آمريكا مبادلات گستردهاي ندارند، اما به اصطلاح «ميتوانند موي دماغ هم شوند» و در كار هم ايجاد اخلال كنند».
به تأكيد ايشان؛ «مهمترین مساله در منافع حیاتی روسیه، عدم استقرار سپر دفاع موشکی امريكا، به رسمیت شناخته شدن مرکزیت روسیه در حوزه بالتیک، آسیای مرکزی و قفقاز و حضور مسكو در سیستم پیمان امنیت جمعی اروپا است. منافع حیاتی آمریکا نیز شامل افغانستان، عراق، ایران و مبارزه با تروریسم است. در اين ميان، سال 2008 اوج مقابله روسیه با آمریکا به خاطر مساله سپر دفاع موشکی و جنگ قفقاز بود. روسها معتقدند که آمریکا مستقیم یا غیر مستقیم در جنگ قفقاز حضور داشته است. در خصوص سپر دفاعي موشكي امريكا نيز هرچند ابهاماتي وجود دارد، اما اصل موضوع اختلافي ميان دو كشور كه استقرار منطقة سوم اين سپر در اروپاي شرقي بود، فروكش كرده است. همچنين بايد يادآور شد كه قطعا گرجستان و اكراين آن گونه كه براي بوش مهم بودند، برای اوباما اهميت ندارند و اين به معناي اين است كه آمريكا كم كم ميتواند هژموني روسيه را در منطقه پساشوروي به رسميت بشناسد. هرچند روسیه و آمریکا میخواهند در حوزههای حیاتی با یکدیگر همکاری کنند، اما نكته آن است كه امريكا، نقشي كه روسيه براي خود قائل است را مبالغهآميز ميداند. با اين وجود، به نظر ميرسد كه در برخي حوزهها همچنان امكاناتي براي تعامل طرفين وجود دارد».
به اظهار اين استاد دانشگاه مهمترين نكته در چگونگي رويكرد روسيه به ايران اين است كه؛ «در تصريحات روسها به اين موضوع اشاره ميشود كه عدم اقدام نظامي عليه ايران جزء منافع حياتي روسيه است، اما مسكو موضوعاتي به جز جنگ از جمله سياست تحريم عليه تهران و.. را قابل گفتوگو ميداند. البته در اين ميان روسيه بر سياست اصولي خود در مخالفت با تحريم و مقاومت در برابر يكجانبهگرايي آمريكا به همراه چين همچنان تأكيد دارد. اما اين سياست نقدهايي را در ايران برميانگيزد و جايگاهي كه در ذهن ايرانيان در مورد همكاري با روسيه است را تامين نميكند. طي 4-3 ماه اخیر نيز علائم و نشانههايي از تحول در عرصه بينالملل بروز يافته كه انتظار تحليلگران اين است كه مسكو نقشي جدي در اين عرصه ايفا كند و در اين خصوص كه امنيت منطقه فقط توسط كشورهاي منطقه قابل تامين است، كوتاه نيايد و با اين موضوع به هيچ وجه بازي نكند. لذا، انتظار دست اندركاران اين است كه روسيه به شكلي اعتماد را در ميان شركاء خود در منطقه افزايش دهد».
سخنراني الكساندر سادونيكوف
تغییر شرایط بینالمللی
آقاي سادونيكوف در ابتدا با اشاره به اينكه، چرايي توجه خاص به روابط تهران- مسكو در ايران كه واجد مناسبات ديرينه تاريخي، مشتركات فرهنگي و ايديولوژيك هستند، به خوبي براي روسيه قابل درك است، اظهار داشت؛ « ايران براي ما و روسيه براي شما ايرانيان جايگاه خاصي دارد. اما در اين زمينه، نكتة قابل توجهي كه هر ناظر و تحليلگري نيز اعتراف دارد اين است كه روسيه، ايران و دنيا تغيير كردهاند. نميتوان شرايط حاضر را با سال 1989 ميلادي كه آقايهاشمي رفسنجاني به روسيه تشريف آوردند و من افتخار همراهي با ايشان را داشتم مقايسه كرد. ما در فرودگاه براي استقبال از ايشان رژه رسمي انجام داديم كه معمولاً در سطح رياست جمهوري انجام ميشود. استقبال از ايشان گرم بود، چون ميدانستيم آقاي هاشمي رئيسجمهور خواهد شد. اين بازديد پايهگذار مرحلة نويني در روابط بين دو كشور شد و در تاريخ روابط دو كشور چنين مقطعي از نزديكي، تعامل و فهم متقابل در اين ابعاد داراي سابقه نيست».
ايشان در توضيح سخنان آقاي دكتر سنايي در خصوص وجود سه ديدگاه پيرامون روابط ايران و روسيه اظهار داشت؛ «در اين زمينه ديدگاههاي متنوعتر و مخلوطتري وجود دارد. ميدانيم كه ابعادي از سياست ما در كشور شما مورد انتقاد است و در تمام دنيا هم انتقاداتي وجود دارد. مثلا ميگويند ما از گاز سوء استفاده ميكنيم و به اروپا فشار ميآوريم، شما اين عامل را ذكر نكرديد. ما نه تنها كشور بزرگي هستيم و بمب اتمي، قدرت هستهاي و نظامي داريم، بلكه كشور عظيمي هستيم كه در دنيا حرفهايي براي گفتن داريم».
به اظهار اين مقام روس؛ «درست است كه روسيه تنها داراي 5/2 درصد تولید ناخالص جهان است، اما اين شاخص را نبايد فقط با مقطع فروپاشي شوروي يا روي كار آمدن آقاي پوتين و مقايسه روسيه با پرتقال قياس كرد. بلكه امروز در اروپا اين صحبت است كه روسيه تا سال 2020 به اولين قدرت اقتصادي اين قاره تبديل ميشود. ما پتانسيل عظيمي داريم و به سمت بالا بردن سطح زندگي و اقتصادمان در حركت هستيم. راجع به نقش روسيه در اروپا و دنيا مباحث من اغراقآميز نيست، اين مطلبي است كه خود اروپاييها به آن اقرار دارند. در ضمن ما نه تنها گاز و نفت، بلكه داراي علم و تكنولوژيهاي پيشرفته نيز هستيم. در ساير زمينههاي از جمله ماشينسازي، كشتيسازي و بسياري ديگر از صنايع نيز روسيه داراي توانمنديهاي قابل ملاحظهاي است. البته اقتصاد ما پس از فروپاشي شوروي با آسيبهاي زيادي مواجه شد. من بعضي از روزنامههاي شما را ميخوانم كه در آنها تأكيد شده كه مردمان آسياي مركزي در زمان شوروي بدبختيهاي زيادي داشتهاند. اين ادعاها دروغ محض است! سطح زندگي در اين منطقه در دورة شوروي چندين برابر وضعيت فعلي آنها بود. آن زمان مردمان اين كشورها همه چيز داشتند اما امروز با يكديگر نزاع دارند».
تعامل ايران و روسيه در فضاي جديد
سفير مسكو در تهران با اشاره به اينكه روسيه در سياست جهاني سهم زيادي داشته و خواهد داشت و بر همين اساس، كشورهاي غربي با الحاق اين كشور به گروه هشت موافقت كردند، ادامه داد؛ «اينها سخنان خودنمايي و تبليغ نيست، بلكه واقعيتي از جايگاه ويژه روسيه در دنيا است. به همين سان، ايران نيز جايگاه خاصي دارد و ما نميتوانيم اين كشور را با ديگر كشورهاي آفريقايي و آسيايي مقايسه كنيم. ايران تقاطع مسيرهاي استراتژيك و سياسي است و اهميت آن به نحو فزايندهاي در حال افزايش است. از جمله اينكه ايران داراي منابع قابل ملاحظه نفت و گاز است و اين مسئله براي كشورهاي مختلف جذابيت دارد. بايد خاطر نشان شد كه ما مشاركت خوبي در مساله تاجيكستان در سالهاي دهه 1990 داشتيم و با هم به مردم تاجيكستان براي حل نزاع خونين داخلي در اين كشور كمك كرديم و نشان داديم كه ميتوانيم همكاري خوبي در اين زمينه داشته باشيم».
به اظهار وي؛ «در درياي خزر نيز دو كشور مسايل زيادي دارند، با اين وجود به نظر ميرسد كه همكاري بين مسكو و تهران بهتر از همكاري روسيه با بعضي كشورهاي ديگر اين حوزه است. اين موضوع را نيز بايد خاطر نشان شد كه موضعگيري ايران در قفقاز شفاف و مشخص نبود. ما احساس ميكنيم كه تهران از حضور كشورهاي غيرمنطقهاي در اين حوزه نگران بود و اين براي مسكو كاملاً قابل فهم است. البته ما علاقهمنديم كه همكاريهاي خوبي با يكديگر داشته باشيم و چه در قفقاز و چه در روابط با عراق و بازسازي افغانستان نيز به هم كمك ميكنيم. اين نيز اتفاقي نيست كه در كريدور شمال - جنوب مشتركاً در حال فعاليت هستيم، چون ناشي از منافع مشترك ما است».
اين مقام روسي در اشاره به سخنان دكتر سنايي كه تركيه و روسيه رقيب يكديگر هستند نيز تأكيد كرد؛ «بايد گفت كه ما نه رقيب، بلكه همكار خوبي هستيم. تركيه در سالهاي دهة 90 كه وضع اقتصادي ما در دوره گذار و با مشكلاتي مواجه بود، به كمك روسيه آمد. در اين مقطع مردم روسيه به تركيه براي خريد كالا سرازير شدند و شايد حدود 10ميليارد دلار فقط از اين طريق مبادله ميشد. هرچند امروز تركيه عضو ناتو است، اما سياست مستقلي را دنبال ميكند و در حل و فصل مسائل منطقهاي و جهاني از جمله اوضاع افغانستان نيز نقش ايفا ميكند. اين مسئله نشانگر آن است كه در سياست عملي، نميتوانيم اين گونه فرض كنيم كه چون اين كشور عضو ناتو است، لذا رقيب و دشمن ماست. روسيه در موضوعاتي كه با طرفهاي خود داراي منافع مشترك است، همكاري دارد، در غير اين صورت، ترجيح ميدهد كه منافع خود را حفظ كرده و ديدگاه مستقل خود را داشته باشد».
آقاي سادونيكوف ادامه داد؛ «نبايد به سياستها يك بُعدي نگريست. به همين سان نبايد اظهارات مقامات ايراني به عنوان سياست چالشي و مقابله با همه تلقي شوند. هرچند برخي از اين اظهارات چنين تلقياتي دارند، اما اين برخورد غلط است. البته در مورد سياستي كه شما در مورد برنامه هستهاي داريد، مسكو انتقاداتي دارد. اما اين انتقاد نه از اين باب است كه مسكو با حق ايران براي استفاده از انرژي اتمي مخالف است، بلكه انتقاد از جريانات و برخوردهايي است كه در اين روند وجود دارد. ما با آمريكا و كشورهاي غربي كه بيدليل در پي اعمال فشار به ايران هستند و ميخواهند تحريمها را به سرعت نسبت به اين كشور اعمال كنند، موافق نيستيم».
به اظهار ايشان؛ «چندي پيش آقاي لاوروف گزارشي در مورد سياست خارجي روسيه در سال 2009 ارايه كرد و در پاسخ به سوالات خبرنگاران سخناني را ايراد كرد. باور كنيد كه ايران از جمله كمتر مسايلي در دنيا است كه ما براي آن چنين توجهي قائل باشيم و بخواهيم موضعگيري خود را در مورد آن به كل دنيا اعلام كنيم. به باور ما، شما نبايد خود را منزوي كنيد، بلكه بايد از فرصتهاي موجود استفاده كنيد. هرچند به نظر نميرسد كه برخي از اين فرصتها از جمله در مورد پروژه ناباكو به نفع ما باشد. من نميدانم منابع تأمين گاز اين خط لوله كجاست. آذربايجان منابع كمي دارد و گاز تركمنستان كفايت اين خط لوله را نخواهد كرد. ما ميدانيم كه در اين زمينه بين ايران و روسيه رقابت وجود دارد، اما اين رقابت تنها در سطح اقتصادي است و ما مايل به سياسي كردن اين موضوع نيستيم».
سادونيكوف در خصوص امكان همكاري تهران و مسكو در زمينة انرژي نيز تصريح كرد؛ «اروپا نيازمند گاز است و اگر ايران و روسيه كل گاز خود را به اروپا صادر كنند، باز هم كفايت نياز آنها را نخواهد كرد. لذا نبايد با اين موضوع از ديدگاه رقابتِ صرف برخورد كنيم، بلكه بايد هماهنگيها را در اين زمينه افزايش داد. هم از اين رو بود كه روسيه در تشكيل اوپك گازي همكاري كرد. مسكو به اين امر واقف است كه ايران و روسيه در بازار بينالمللي گاز منافع مشتركي دارند. ايران به برخي كشورها گاز صادر ميكند و روسيه نيز گاز خود را به كشورهاي شمال اروپا انتقال ميدهد. روسيه هماكنون در حال احداث دو خط لولة جديد از مسير درياي بالتيك و تركيه است و در اين زمينه با فنلاند و سوئد به توافقهايي دست يافته است».
با اين ملاحظه، اين مقام روس تأكيد كرد؛ «ايران و روسيه بايد در اين فضا با يكديگر هماهنگ باشند. من فكر نميكنم كه آمريكاييها واقعيتهاي روز جهان را درك كنند. گفته ميشود كه آمريكا منافعي در آسيا دارد. بايد گفت اكثر آمريكاييها به جز از افرادي كه به واقعيتهاي روز دنيا ديدي واقعبينانه دارند، سايرين تنها ايده حفظ هژموني اين كشور را بازتكرار ميكنند. اما بايد به اين نكته توجه داشت كه دنيا در حال تغيير است و آمريكا، ايران و روسيه نيز خواه ناخواه تغيير ميكنند. مثلا زماني بحث الحاق گرجستان و اكراين به ناتو بود، اما امروز خود مردم گرجستان نيز متوجه مسايل شدند. در گرجستان عليرغم مسايلي كه ميان ما و آنها بود، مطمئنم كه هماكنون ميان مردم دو كشور دشمني وجود ندارد. البته روسيه مجبور بود در گرجستان دست به اقداماتي بزند، با اين وجود، ما با سياستي كه تحميلي نيست، به مردمان ديگر نشان ميدهيم كه علاقه داريم نه فقط با كشورهاي سی.آی.اس، بلكه با كشورهايي مانند افغانستان، ايران، تركيه و حتي لهستان كه عليه ما فعاليتهاي بسياري دارد، روابط عادي داشته باشيم».
به اظهار سفير روسيه در ايران؛ «روسيه در پي آن است تا در دنيايي كه چندقطبي است و در چهارچوب آن همه كشورها نقش و اهميت خود را دارند، توازن برقرار كند. مسكو مايل است روابط خود با سايرين را به شكلي تنظيم كند كه تحميلي نباشد و اراده خود را به ديگري ديكته نكند. با اين ملاحظه، روسيه در پي آن است تا روابط خود با ايران را از همين ديدگاه (صرفنظر از مسايلي كه قدري در روابط ايجاد خلل ميكند) و بدون وارد كردن عناصر ايدئولوژيك به سياست تنظيم كرده و همكاريهاي متنوعي با تهران داشته باشد و در ضمن منافع خود را نيز تأمين كند».
موضوع سپر موشكي و پيمان جايگزين استارت1
آقاي سادونيكوف در باب روابط روسيه و امريكا تأكيد كرد؛ «دو كشور همچنان در خصوص سيستم ضدموشكي و گرجستان مشكلاتي دارند. اخيراً نيز لهستان موشكهاي پاتريوت امريكايي را در خاك خود و در نزديكي كالينينگراد كه بخشي از خاك روسيه است، مستقر كرده است. اين موضوع مورد انتقاد شديد روسيه است و از همين رو ما مطمئن نيستیم كه آمريكا تفاهماتي كه با روسيه داشته را مراعات كند. در مورد كليت موضوع سپر موشكي امريكا نيز هنوز توافقي بين طرفين حاصل نشده است. هرچند اخيراً گفته شده كه ديدگاههاي طرفين تا 95 درصد هماهنگ شده، اما تا امضاء پيمان جديد نميتوان گفت كه توافقي حاصل شده يا خير. با اين ملاحظه، بايد اعتراف كرد كه پيشرفت مناسبات مسكو و واشنگتن كُند است. ما روابط خوب، خاص و گرمي با آمريكا نداريم، اما ميتوانيم مسايل خود را با اين كشور به بحث بگذارد. مسكو علاقهمند است تا روابط دوجانبه و دوستانه ادامه داشته باشد و عملكرد مستقلانه را به نفع هيچ طرف نميداند».
تاریخ اتمام پروژه نيروگاه بوشهر
اين مقام روس در پاسخ به انتقادت موجود در ايران در خصوص تأخير مسكو در اتمام نيروگاه بوشهر و تحويل سامانههاي اس300 و با تأكيد بر امكان حل اين مسائل تصريح كرد؛ «من اخيراً با مسئولان ايراني در رابطه با نیروگاه بوشهر صحبتهايي داشتهام، اما كسي در اين مورد تذكري نداده است. ما طبق برنامة توافق شده عمل كردهايم و براساس هماهنگيها پيش رفتهايم. برنامهها نزديك به دو سال پيش هماهنگ شده، طبق آن پيش ميرود و در اين خصوص به طور مرتب گزارشهايي به رسانهها ارائه ميشود. به طور مثال، هماكنون آزمايش مجموعه تجهيزاتي را با فشار زياد براي تزريق به راكتور، تكميل پروسة سوخت هستهاي و به كار انداختن آن در حال انجام داريم و اميدواريم كه ظرف يكي دو ماه آينده فاز ديگري از اين نيروگاه به انجام برسد. درباره توليد برق در اين نيروگاه نيز بايد خاطر نشان شد كه اين فرآيند چند مرحله دارد و ما مرحله به مرحله آن را تكميل ميكنيم. برخي از اين مراحل هماكنون تكميل شده و در حال آزمايش آنها هستيم».
به اظهار سادونيكوف؛ «كل نيروگاه اتمي بوشهر آماده شده، اما آزمايش تجهيزات قبل از اين كه اورانيوم در راكتور فرآوري شود، بايد به طور دقيق انجام شود. وقتي فرآوري هستهاي آغاز ميشود بايد مطمئن باشيم كه كل تجهيزات هماهنگ كار ميكند و در اين مورد مطمئن شويم تا مبادا حادثهاي رخ ندهد. اما مجدداً تأكيد ميكنم كه ساخت نيروگاه نهايي شده، اما اگر كنترلها و آزمايشهاي تكميلي نياز باشد آنها را انجام ميدهيم. اگر اين فرآيند یک هفته، دو هفته يا يك ماه زمان نياز داشته باشد، چارهاي جز انجام اين آزمايشات نداريم، چرا كه نميتوانيم بدون اطمينان، فعاليت اين نيروگاه را آغاز كنيم. اين آزمايشات نيز مشتركاً و با حضور متخصصين ايراني انجام ميشود. گزارش رييس سازمان انرژي اتمي كشور شما و ساير مسئولان نيز نشان ميدهد كه ما با تفاهم و همكاري در اين زمينه در حال فعاليت هستيم».
برنامة هستهاي ايران
سفير روسيه در خصوص برنامة هستهاي ايران و اينكه در اين خصوص برخوردهاي مختلفي وجود دارد، اظهار داشت؛ «مسكو بر اين بارو است كه اين برخوردها اصولي نيست، چرا كه به حقوق تهران در اين زمينه واقف است. با اين وجود روسيه معتقد است كه جزئيات و سوالات باقيمانده بايد روشن شود و به ابهامات پايان داده شود. البته مسكو دليل موضعگيري غربيها را نيز ميداند، اما بر مذاكرات صميمانه، شفاف و بدون فشار بر طرف ايراني تأكيد دارد». در عين حال او تأكيد كرد كه؛ «مسكو انتظار دارد كه ايران نيز در اين زمينه انعطاف بيشتري از خود نشان دهد. اما بايد در نظر داشت نه فقط ما، بلكه طرف مقابل هم سوالاتي دارد. اتفاقي نيست كه آقاي البرادعي (كه فكر نميكنم از دشمنان شما بوده و باشد) در آخرين گزارش خود كه به شوراي حكام آژانس بينالمللي انرژي اتمي ارائه داد، اعلام كرد كه سوالاتي در مورد فعاليتهاي هستهاي ايران باقي مانده است. افزون بر اين، ايران ادعا ميكند كه تمام موارد را كاملا روشن كرده، حال اگر اين طور بود سوالهايي از جمله براي روسيه مطرح نميشد و ما محورها و مباحث ديگري را مطرح ميكرديم».
به اظهار سادونيكوف؛ «در اين زمينه بايد همه مطالب به صورت روشن پشت ميز مذاكرات گفته شود. مسكو به تكرار اصرار كرده كه سياست مذاكره صادقانه، صميمانه و شفاف بايد اساس پيدا كردن راه حل در اين زمينه باشد. البته ما چندان از اين اعلام كه ايران در پي غنيسازي 20 درصدي است، راضي نيستيم. چرا كه غربيها كه بر بياعتمادي به ايران تأكيد دارند، با اين اعلام ميتوانند ادعا كنند كه اين اقدام تهران حاكي از آن است كه ايران طي ماههاي پيش وقت را به نفع خود تلف كرده، از اين طريق سطح غنيسازي را بالا برده و نهايتاً در پي مسئلهاي به جز استفاده از استفاده صلحآميز از انرژي هستهاي است. هرچند من چنين برخوردي را قبول ندارم، اما نبايد زمينه را براي بهانهجويي فرآهم كرد. مهم اين است كه در اين فرآيند تفاهم و تمايل به دستيابي به نتيجه مثبت بايد از هر دو سو به عنوان يك اصل در نظر گرفته شود».
اين مقام روس در مورد عدم موافقت روسيه با پيشنهاد تهران در خصوص تبادل سه مرحلهاي سوخت در خاك ايران نيز خاطر نشان كرد؛ «اين موضوع فقط مربوط به روسيه نيست. ما مايل نيستيم از سوي هيچ كدام از طرفين اولتيماتومي در اين زمينه اعلام شود، زيرا كه اين اولتيماتومها اجرا نشدني است. با اين وضعيت نميتوان به تصميم نهايي در باب اينكه سوخت راكتور تحقيقاتي تهران به چه شكلي تأمين شود، دست يافت. اگر زمان در نظر گرفته شده در اولتيماتومها تمام شود، طرفي كه اولتيماتومي را ارائه داده و بر آن تاكيد دارد، چه اقدامي بايد انجام دهد؟ با دادن اولتيماتوم در واقع خود را محدود ميكنيم».
به اظهار سادونيكوف؛ «مسكو بر اين باور است كه اين موضوع بايد در مذاكرات به صورت دقيق و روشن به بحث گذاشته و در رابطه با آن تصميم گرفته شود. البته بايد خاطر نشان شد كه اين تصميم فقط مربوط به مسكو نيست، چرا كه آمريكاييها و فرانسويها نيز مواضع خود را دارند. بايد به بررسي شرايط پرداخت؛ اما هيچگاه به دليل اين كه ايران نظر ديگري دارد، نبايد به خصوص در شرايط فعلي، در مورد اعمال تحريم عليه آن عجله كرد. بنابراين، در مذاكرات آتي بايد گفتوگو كرد و من معتقدم كه ميتوان به نتيجه رسيد و اين نتيجه نه فقط در مسئله راكتور تهران، بلكه بايد كل مسائل مربوط به برنامة هستهاي ايران را شامل شود. اين مسئله تنها تمايل روسيه نيست، بلكه به نفع هر دو كشور، منطقه و دنيا خواهد بود».
سفير روسيه در مورد برخي ابهامات در خصوص موضعگيريهاي مقامات كرملين در خصوص برنامة هستهاي ايران نيز تصريح كرد؛ «بهرغم برخي ادعاها، مسكو مواضع خود را تغيير نداده و بر همان مواضع اصولي قبلي خود تأكيد دارد. روسيه به گروه 1+5 پيوست، فقط به دليل اين كه احساس كرد كه امكان كمك به ايران و كل دنيا وجود دارد. شركت فعالتر مسكو و پكن ميتواند به حل موضوع هستهاي ايران كمك كند. روندها نيز نشان ميدهد كه روسيه در اين رابطه بسيار فعال بوده است. اين را نيز بايد يادآور شد كه اگر مسكو در اين روند دخالت نميكرد، قطعاً تحريمهاي سختتري در مورد ايران انجام ميشد. لذا مجدداً تأكيد ميكنم كه روسيه مواضع خود در اين خصوص را تغيير نداده و همان مواضع اصولي خود را ادامه ميدهد. در اين زمينه، بهتر آن است كه رسانههاي ايران، اظهارات مقامات كرملين را با دقت بيشتري مورد توجه قرار داده و مطالب را از رسانههاي روسيه به طور مستقيم دريافت كنند».
سامانه اس 300
آقاي سادونيكوف در مورد تأخير روسيه در تحويل موشكهاي اس300 به ايران نيز خاطر كرد؛ «اين موضوع نيز از جمله موارد حل شدني است. مسكو در اين زمينه به تهران جواب منفي نداده و دو طرف بايد اين موضوع را به شكلي حل كنند. انشاءالله در اين زمينه توافق حاصل و تحويل اين موشكها انجام خواهد شد».
سخنراني دكتر بهرام امیر احمدیان
روابط فرهنگی، زمینهساز تعامل دوجانبه
آقاي دكتر اميراحمديان در آغاز سخنان خود با اشاره به اينكه روسیه ده برابر ایران وسعت دارد و ذخایر گاز آن دو برابر ایران است و در مقابل، ذخایر نفت ایران دو برابر روسیه، اما جمعیت روسیه نیز دو برابر ایران است، تعاملات فرهنگي را بسترساز روابط دو کشور دانست. ايشان در ادامه افزود؛ «در افکار عمومی طرفین شناخت بايستهاي از یکدیگر وجود ندارد. روسیه حتی یک مرکز فرهنگی در ایران ندارد و این مساله باید حل شود. در مقابل، در روسیه هشت مرکز ایرانشناسی و یا مراکزی شبیه به این وجود دارد. شناخت ما از ادبیات و سینمای روسیه به دوران شوروی محدود میشود. رسانهها در شناساندن ایران امروز به مردم روسيه و روسیه امروز به مردم ايران نقش مهمی دارند».
به تأكيد اين استاد دانشگاه؛ «در زمینة روابط دوجانبه این سوال در افکار عمومی وجود دارد که اگر روابط ایران با غرب خوب بود، در آن صورت رابطه ما با روسیه چگونه بود؟ در اين ديدگاه تأكيد بر آن است كه از آنجا که ایران با غرب رابطه ندارد، به ناچار با روسیه رابطه برقرار كرده و روسیه یکی از موانع روابط ایران با غرب است. البته در مسائلی مانند خطوط لوله انتقال انرژي به غرب یا بحران قره باغ هر دو کشور مقصرند. در روابط اقتصادی نيز بازار روسیه به روي ایران باز نیست و در اين زمينه بايد زیرساختهای فیزیکی و حقوقی تمهيد و مشكلات در اين زمينه برطرف شود».
مشكلات ارتباطي ميان دو كشور
آقاي دكتر اميراحمديان در ادامة سخنان خود با اشاره به وجود مشكلات فراوان در مسيرهاي ارتباطي ميان دو كشور و اينكه شاید یکی از علل حضور غربیها و آمریکا در منطقه قفقاز عدم همکاری ایران و روسیه باشد، تأكيد كرد؛ «بايد راه ارتباطي زميني آذربايجان-داغستان به روي ايران باز شود. در این مسیر کامیونهای ترک و آذری رفت و آمد میکنند، اما این مسیر به روی كاميونهاي ايراني بسته است. در مناطق مختلف روسیه برای کالاهای ايراني بازار وجود دارد، اما ظرفیتهای در زمينة حمل و نقل كالا به روسيه از جمله در عرصة دريايي براي ايران اندك است. از لحاظ ایدئولوژیک نیز فعالیت کامیونداران ايراني که شیعه هستند در قفقاز شمالی راحتتر است و گشایش راه جادهای منجر به افزایش مبادلات تجاری خواهد شد. از سوي ديگر، بین ایران و روسیه فقط یک خط پروازی در مسیر تهران- مسکو وجود دارد و خطوط پروازی با دیگر شهرهای روسيه نداريم. اين در حالي است كه در قفقاز شمالی و منطقه ولگا خیلی از افراد مايل و علاقهمند به رابطه با ايران هستند و ما نيز روابط زیادی با پرم، یکاترینبورگ و ... داریم. با اين ملاحظه، روابط ترانزیتی دو کشور باید افزایش یافته و این امر باید جدی گرفته شود».
سادونيكوف در پاسخ به اين انتقادات تصريح كرد كه؛ «چندي پيش موافقت ايران براي گشايش مركزي فرهنگي در ايران كسب شده است. البته فراهم كردن كادر اين مركز نياز به زمان دارد، اما بزودي نماينده ويژهاي در اين زمينه به عنوان رايزن فرهنگي سفارت كار خود را در تهران آغاز خواهد كرد». سادونيكوف اعتراف كرد كه؛ «مردم دو كشور بايد شناخت بيشتري از هم داشته باشند و اين مسئله نه با تبليغات، بلكه بايد مستقيم و به صورت عيني باشد». سفير روسيه در خصوص افزايش مسيرهاي پروازي ميان ايران و روسيه نيز تصريح كرد؛ «هماكنون مسیر تهران- باکو – آستراخان در حال فعاليت است و شهروندان دو كشور ميتوانند از اين مسير براي سفر به كشور مقابل استفاده كنند».
سخنراني دكتر كرمي
نُه گزاره در روابط تهران- مسكو
آقاي دكتر كرمي در سخنان خود ضمن اشاره به اينكه امسال بيستويكمين سال روابط جديد ميان ايران و روسيه است، تصريح كرد؛ «روابط دو كشور با سفر آقاي هاشمي به مسكو آغاز و در دورة خود به اوج خود رسيد، اما اين روابط در شرايط حاضر با مشكلاتي مواجه است كه شايد بخشي از آن به بهبود روابط روسيه و غرب و بخشي ديگر به مساله پرونده هستهاي ايران بازگردد. از سوي ديگر شعار «مرگ بر روسيه» كه در تظاهراتهاي خياباني پس از انتخابات رياستجمهوري در ايران شاهد آن بوديم و همين طور نظرسنجيهايي كه راجع به روابط ايران و روسيه در چند سايت از جمله سايت خبرگزاري ريانوواستي و عصر ايران صورت گرفت، نشان دهنده اين است كه به طور ميانگين 95 درصد مردم ايران نسبت به رابطه با روسيه نظر مثبتي ندارند و اين كشور را غيرقابلاعتماد ميدانند».
به اظهار ايشان؛ «هرچند جامعه آماري مراجعه كنندگان به اين سايتها واقعي نيست، اما در اين خصوص نگرانيهايي وجود دارد. من چندي پيش در دانشگاههاي روسيه سخنراني داشتم، اولين سوالي كه از من پرسيده ميشد، اين بود كه چرا در تهران عليه روسيه شعار ميدهند و اين موضوع براي سئوالكنندگان بسيار مهم بود. بحث من اين است كه من از يك سو، نگران بدفهميها از روابط دو كشور هستم، اما از سوي ديگر، به آيندة اين روابط خوشبين هستم».
اين استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به اينكه نُه گزارة مهم در روابط تهران- مسكو وجود دارد به تشريح اين گزارهها پرداخت و افزود؛ «در ايران گزارهاي جدي زير عنوان «بازگشت روسيه به دوره شوروي» وجود دارد و چون بر اساس اين گزاره تحليلهايي صورت ميگيرد، لذا در برخي موارد به مشكلاتي بر ميخوريم. واقع امر آن است كه اين گزاره به شدت غلط است. تحليلهاي مختلفي وجود دارد كه روسيه به دوره شوروي باز خواهد گشت و حتي بر اساس اظهاراتي كه آقاي سفير داشت در سال 2020 اولين كشور اقتصادي اروپا خواهد شد. اين در حالي است كه اساساً بازگشت به دوره شوروي نه امكانپذير و نه با واقعيتهاي جهان امروز مطابق است».
به اشارة دكتر كرمي؛ «گزاره دومي در اين زمينه وجود دارد و آن موضوع خصومت لاينحل روسيه با غرب است كه در بحثهاي ديپلماتيك بر روي آن مانور داده ميشود. اين بحث غلط است و واقعيت آن است كه روسيه خود را بخشي از غرب ميداند. جامعه روسيه جامعهاي به شدت غربگرا است، ضمن اين كه براي خود فاكتورهاي هويتي خاصي دارد و بر آنها تأكيد ميكند. قانون اساسي روسيه نيز هيچ مشكلي با غرب ندارد و خود را در چارچوب پارادايم غرب تصوير ميكند، اما به اين شكل كه آمريكا مقداري در آن كمرنگ و اروپا پررنگتر است. گزاره سومي كه بر آن تأكيد ميشود، اتحاد روسيه در برابر غرب است. نگرش شرقگرايي در سياست خارجي ايران با اين محور پيش ميرود و اين در حالي است كه روسيه خود بارها اعلام كرده كه متحد استراتژيك ندارد و نميخواهد داشته باشد. چرا كه به تأكيد كرملين عصر ايجاد اتحادهاي استراتژيك گذشته و اين تأكيد كرملين به لحاظ تئوريك نيز بحث كاملا درستي است».
دكتر كرمي گزارة چهارم را «روسيه شريكي غيرقابل اعتماد براي ايران» اعلام و در اين باره اظهار داشت؛ «متأسفانه در مطبوعات و محافل فكري ايران روي اين موضوع بسيار مانور داده ميشود. در حالي كه اين گزاره غلط است. در روابط بينالملل بحث شراكت قابلاعتماد و غيرقابل اعتماد نداريم. كشورها در مجموعهاي از مسايل با يكديگر روابط دارند و اين روابط ميتواند در چارچوب همكاري، رقابت و يا خصومت تعريف شود. اگر قرار باشد كشوري را صرفا قابلاعتماد يا غيرقابل اعتماد بدانيم، اين موضوع با واقعيتهاي بيروني تطابق نمييابد. پنجمين گزاره اين است كه روسيه از كارت ايران براي بازي با غرب استفاده ميكند و به نظر من اين بحث درستي نيست. كشورها در عرصة روابط بينالملل ممكن است از موضوعات و مسايل مختلفي استفاده كنند. اينكه كشوري خود را به عنوان كارت بازي ديگري تعريف كند با واقعيت سازگار نيست و اگر در عمل اين نگراني وجود دارد، بايد تلاش كرد تا چنين شرايطي پيش نيايد. لذا اين گزاره، گزاره درستي نيست».
اين كارشناس مسائل روسيه گزارة ششم را «شفاف نبودن سياست خارجي روسيه» دانست و در اين خصوص اظهار داشت؛ «اين گزينه نشان دهنده نگاه غيرتخصصي به روابط ايران و روسيه است. سياست خارجي كشورها در دو حالت ميتواند كاملا شفاف باشد كه يا دو كشور با هم در وضعيت جنگ به سر ببرند و يا اين كه در اتحاد استراتژيك با هم قرار داشته باشند. ايران هيچ كدام از اين دو حالت را با روسيه ندارد و بنابراين شفاف نبودن سياست خارجي روسيه در قبال ايران امري طبيعي است. در اين زمينه بحث، غيرشفاف بودن سياست خارجي روسيه نيست؛ بلكه در معنايي پيچيدگي اين سياست است. اگر نگاه تخصصي داشته باشيم اين سياست غيرشفاف نخواهد بود».
روسیه، همکار مهم ایران
آقاي دكتر كرمي در ادامة سخنان خود با اشاره به اينكه گزارههاي ديگري در روابط ميان ايران و روسيه وجود دارد تصريح كرد؛ « روسيه همكار مهمي براي ايران در سطوح دوجانبه، منطقهاي و بينالمللي است. در اين گزاره منظور از همكار مهم، بازي با كارت ديگري و يا اتحاد نيست، بلكه تأكيد بر وجود منافع مشترك و متعددي ميان دو كشور در سطوح دوجانبه است. حتي در مسايل جهاني نيز دو طرف با يكديگر تعامل داشته و به عنوان همكار مهم داراي ظرفيتهاي متقابلي هستند. لذا ما در روابط بايد به مسايل واقعي موجود دو كشور توجه داشته باشيم.
به تأكيد ايشان؛ «يك سري مسايل فني در روابط تهران- مسكو وجود دارد كه اگر به آن توجه كنيم، بخش سياسي مسايل قدري كمرنگ ميشود. در اين ميان، روابط اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي اهميت خاصي پيدا ميكند و فارغ از سياست ميتواند پيش برده شود. بايد گفت هنوز هم دوره طلايي روابط ايران و روسيه سال هاي 1345 تا 1355 است. عمده صنايع بزرگ ايران روسي هستند. اگر 10 صنعت بزرگ ايران را نام ببريم تقريبا هفت مورد از آنها روسي و سه مورد غربي هستند. اين امر نشان دهنده جدي بودن همكاريها است، لذا نميتوان روي عنصر سياسي به ويژه در عرصه بينالملل تاكيد كرد».
اين استاد دانشگاه در جمعبندي سخنان خود تصريح كرد؛ «با توجه به روندهاي موجود، آيندة روابط ايران و روسيه روشن است. در اين راستا، شكلگيري رشته روسيهشناسي در چندين دانشگاه ايران از جمله در دانشگاه تهران ميتواند به گسترش اين روابط كمك شاياني كند. در هر حال، روابط دو كشور جدا از مسايل سياسي، در ابعاد اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و فني بسترهاي قابل تأملي براي توسعه دارد، اگر چه هنوز اين بسترها امكان فعال شدن را نيافتهاند».